Losy Placu Grunwaldzkiego potrafi zaskoczyć – mieszczą się tutaj historie i miejskie legendy związane z działaniem opozycji, tworzeniem się środowiska akademickiego i pierwszych, powojennych lat uczelni czy otwarcie namiotu handlowego „Goliat” i targowiska na Skłodowskiej-Curie. Jednak niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że większość tych wydarzeń nie miałoby miejsca gdyby nie masowe wyburzenia zabudowy mieszkalno-usługowej na terenie dzisiejszej Osi Grunwaldzkiej w czasach Festung Breslau. 

Wspólne tworzenie opowieści o osiedlu z mieszkankami i mieszkańcami jest dla nas niezwykle ważne – to ich głosy pomagają zrozumieć, jak historia wciąż kształtuje nasze miasto, społeczność i lokalną tożsamość. W działaniach wokół Placu Grunwaldzkiego często wracamy do sąsiedzkich wspomnień, z których czerpiemy inspirację. Dwuletni projekt „Plac Grunwaldzki  – nieopowiedziana historia” umożliwił nam wspólne zagłębienie się w losy lotniska wojskowego, którego budowę w 1945 roku zaproponował architekt Richard Konwiarz, a decyzję starcie prac podjął Karl Hanke. Wkrótce wyburzono dużą część zabudowy przy Kaiserstrasse, w tym dwa kościoły i budynek archiwum, aby utworzyć pas przelotowy. Podczas prac przymusowych przy usuwaniu gruzu z tego obszaru zginęło kilkanaście tysięcy osób, głównie kobiet, dzieci i osób starszych.

Historia lotniska przy Kaiserstrasse i decyzja NSDAP o jego budowie do dziś mają wielki wpływ na nasze osiedle, które po zakończeniu oblężenia Breslau wypełniła „wielka pustka”. Przestrzeń ta przez kolejne dekady straszyła, inspirowała, była miejscem życia społecznego i handlu – od legendarnego szaberplatzu, przez otwarty w 1991 roku namiot handlowy „Goliat” i targowisko, które często pojawia się we wspomnieniach lokalnej społeczności, aż po dzisiejsze Rondo Reagana. Plac Grunwaldzki swoją nazwę, architekturę i charakter zawdzięcza właśnie tej jednej decyzji podjętej w trakcie oblężenia miasta.

Dzięki wsparciu Fundacji EVZ mogliśmy przypomnieć szerszemu gronu historię naszego osiedla. Projekt „Plac Grunwaldzki – nieopowiedziana historia” powstał po to, żeby wzmocnić lokalną tożsamość i wspólnie zastanowić się, jak II Wojna Światowa  wpłynęła na życie tutejszych mieszkańców i mieszkanek. Wiedzieliśmy, że historia często bywa przedstawiana w trudny, akademicki sposób, dlatego postawiliśmy na przystępne i sprawdzone formy – warsztaty, spacery, pokazy filmowe i rozmowy, które poruszały i łączyły ludzi. Chcemy opowiadać o przeszłości prostym, zrozumiałym językiem – takim, który trafia do osób w różnym wieku i z różnych środowisk.

Jakie konkretnie wydarzenia zrealizowaliśmy w ramach tego projektu? Co oprócz wydarzeń i spotkań z Wami stworzyliśmy?

• cykl sześciu spacerów, które poprowadzili dla nas 
• dwa pokazy filmowe połączone z dyskusjami;
• cykl siedmiu warsztatów i spotkań edukacyjnych;
• sześć felietonów, które przybliżają historię osiedla i lokalnej społeczności;
• pierwszy zin wspomnieniowy o Placu Grunwaldzkim;
• pierwszą wideo pocztówkę z Placu Grunwaldzkiego.

Jakiego rodzaju działania zrealizowaliśmy dla mieszkanek i mieszkańców Wrocławia w ramach tego projektu (od 14 kwietnia 2023 roku do 15 kwietnia 2025 roku)? 

Spotkaliśmy się z trzydziestoma osobami niegdyś lub dziś związanymi z osiedlem Plac Grunwaldzki – mieszkającymi, pracującymi lub uczącymi się tutaj w różnych okresach swojego życia. Nasi rozmówcy i rozmówczynie to zarówno osoby starsze, dorosłe, jak i młode. Każde z nich do projektu wniosło swoją perspektywę i prywatną opowieść na temat tego, jak Grunwald wpłynął lub wpływa na ich życie. Zapisy rozmów, często bardzo osobistych, pozwalają nam spojrzeć na to osiedle z perspektywy innych jego mieszkanek i mieszkańców. Ich wspomnienia, niekiedy przeciwstawne lub zaskakujące, pomagają nam opowiedzieć historię Placu Grunwaldzkiego na nowo.

Jednym z celów projektu było utrwalanie i upowszechnianie wiedzy na temat wspólnej historii i tożsamości osiedla. Wydarzenia z 1945 roku miały ogromny wpływ na to, jak w kolejnych dekadach rozwijało się życie na osiedlu, zarówno w kontekście zabudowy i wypełniania „wielkiej pustki” po lotnisku przy Kaiserstrasse, jak i życia codziennego na Placu Grunwaldzkim. Jednym z rezultatów, które wypracowaliśmy, jest cykl felietonów, w których zaproszone przez nas osoby opowiadają o losach Grunwaldu w różnych latach jego funkcjonowania.

Przez dwa lata projektu regularnie spotykaliśmy się w międzypokoleniowym gronie, by wspólnie wspominać, tworzyć i rozmawiać o historii osiedla. Warsztaty plastyczne i kreatywne były okazją do reinterpretacji ważnych dla Wrocławia i Breslau symboli, spacery wokół kolejnych etapów zapełniania „wielkiej pustki” pozwoliły nam dowiedzieć się więcej o kolejnych dekadach historii Placu Grunwaldzkiego, a pokazy filmowe połączone ze wzruszającymi rozmowami były okazją do refleksji nad tym jak wojna zmieniła życie dziesiątek tysięcy ludzi – zarówno tych, którzy i które z Breslau uciekali, jak i pierwszych przesiedlonych na Ziemie Odzyskane osadników i osadniczek.

Wspólnie z innymi organizacjami pozarządowymi i partnerami ze środowiska akademickiego wykorzystujemy medium filmu jako narzędzie do inicjowania rozmów o skutkach wojny i budowaniu relacji pomiędzy społecznością niemiecką i polską. Spotkania i dyskusje w ramach tego projektu są pełne wzruszeń, wspomnień i przyjaznych emocji, nawet jeśli poruszane przez nas tematy są trudne i smutne.

Za nami także cykl spacerów po osiedlu Plac Grunwaldzki. Osiedlowe wędrówki odbyły się jesienią 2023 roku oraz w maju 2024 roku. Poznaliśmy kulisy budowy lotniska na Placu Grunwaldzkim. Dowiedzieliśmy się również, jak powstała socrealistyczna architektura oraz sztandarowe modernistyczne realizacje. W sąsiedzkim gronie słuchaliśmy opowieści o ulicach i budynkach, których gołym okiem nie widać, ale które zapisały się w historię osiedla, a także o wspomnieniach osób zamieszkujących Plac Grunwaldzki przed i po wojnie. Poznaliśmy realia życia w zniszczonym przez wojnę mieście, zwłaszcza tych pierwszych lat tuż po upadku Twierdzy Breslau.

Międzypokoleniowe spotkania wokół wspólnej historii sprawdziły się także w formacie kreatywnych warsztatów i spotkań, podczas których osoby zainteresowane historią Placu Grunwaldzkiego lub związane z tą częścią Wrocławia mogły rozwijać swoje pasje i nabywać nowe umiejętności. Wspólne tworzenie zina osiedlowego, tworzenie prac metodą linorytu czy pokaz druku warsztatowego podczas sąsiedzkiego pikniku to tylko niektóre z naszych pomysłów na łączenie wspomnień i międzypokoleniowej integracji w twórczej i pozbawionej ocen atmosferze. Niezobowiązująca formuła okazała się być strzałem w dziesiątkę i pomóc w pokonaniu barier pomiędzy różnymi  pokoleniami mieszkanek i mieszkańców Wrocławia.